Soga om Ramnkjell Frøysgode

Ære og bloddrap

Margrethe Stølen 2AFA

05/09-00

Soga om Ramnkjell Frøysgode er ei soge frå Island, truleg skriven ned av ein biskop på 1200-talet. Ho er ei av dei kortaste sogene som eksisterer og utgjer seg for å vera sann, men i seinare tider har det vorte diskutert om dette kan stemma.

Soga byrjar med at Ramnkjell sin far, Hallfred, kjem til Island med familien sin. Her busett han seg fyrst på Breidal, men flytta seinare nord over heia. Her fikk han ein draum som varsla ulukke, så han flytta endå ein gong.

Etter kvart får Ramnkjell faren til å rydda ein gard til seg. Han kallar garden Adalbol. Ramnkjell giftar seg med Oddbjørg og får to søner, Tore og Åsbjørn. Han tek gòdord over folket i dalen sin, og får av det tilnamnet Frøysgode. Far og son kjem ofte på vitjingar til kvarandre.

Bjarne heitte ein mann. Han hadde to søner, Øyvind og Såm, som var lovkunnig. Broren Øyvind reiste til Noreg og Miklagard og blei verande der ei tid.

Ramnkjell har ein hest han held veldig av, han kallar han Frøyfakse Denne hesten har han gjeve halvparten av til Frøy, og han har lova at den som rir på hesten utan hans vilje, skal han drepa.

Torbjørn er broren til Bjarne og har ein son som heiter Einar. Torbjørn har mange barn å forsørgje, derfor seier han til son sin at han må få seg ein jobb. Einar går til Ramnkjell og får seg jobb som gjetar for sauene. Dei beitar i nærleiken av der hestane held til. Ramnkjell gir Einar lov til å ri på alle hestane, utanom Frøyfakse. Men ein dag Einar ikkje finn sauene, rir han likevel på Frøyfakse. Hesten fer ned til Adalbol, og Ramnkjell forstår kva som har skjedd. Han rir opp til setra og drep Einar.

Torbjørn rir bort til Adalbol og vil ha bøter for son sin. Han får eit godt tilbod, men seier at han vil ha skilsdom mellom dei. Torbjørn rir så bort til Bjarne, bror sin, og spør om hjelp, men broren vil ikkje. Sonen, Såm, vil derimot hjelpa han.

Både Såm og Ramnkjell dreg til Alltinget, men tek forskjellige vegar. Såm ber dei store høvdingane om hjelp, men dei vil ikkje. Dei veit at ingen har gått ut med seier i eit søksmål mot Ramnkjell.

Ein morgon treffer Torbjørn og Såm ein mann som heiter Torkjel. Han er med fleire menn, og dei spør om han kan hjelpa. Han seier at han ikkje har gòdord, men at broren hans, Torgeir, har. Torkjel seier at dei skal gå til broren og spørje, og seier korleis dei skal gå fram for å få han til å tala saken. Torgeir lovar å hjelpe Torbjørn, og ber dei om å reise heim utan å seia det til nokon. Dei to brørne vert kalle Tjostarsønene.

Etter ei tid går dommarane i retten og Såm reiser søksmålet sitt. Tjostarsønene har samla [EN1] folk, og når Ramnkjell vil fram og føra vitnemålet sitt, kjem han ikkje til. I staden vert han lyst fredlaus. Likevel dreg han heim som om ingenting er skjedd. Såm reiser ikkje heim før tinget er slutt. Saman med Tjostarsønene dreg han for å fullbyrda domen. Dei overraskar Ramnkjell, og Såm gir han to val. Anten kan han bli drepen eller han kan forlate Adalbol og gje frå seg høvdingsetet. Han vel livet og flyttar til Lokhylla. Her lever han under harde kår det fyrste året, men etter kvart kjem han seg på beina att. Folk har respekt for han, på same måte som før. Tjostarsønene seier til Såm at han burde drepe Ramnkjell.

Såm har i mellomtida busett seg på Adalbol. Dei har drepe Frøysfakse og brent ned gudshuset. Tjostarsønene drar heim att, mens Ramnkjell får høyra om kva dei har gjort med hesten og gudshuset. Han sluttar å tru på gudane samtidig som makta hans aukar.

Øyvind, bror til Såm, kjem heim att. Ei tenestekone hos Ramnkjell ser at han rir forbi, og egger Ramnkjell til å hemne seg på Såm. Han dreg etter Øyvind og drep ham, men skosveinen hans rir til Såm og fortel kva som skjer. Såm prøver å forfølgja Ramnkjell, men han har for mange menn. Seinare samlar Ramnkjell folk og dreg til Adalbol. Han let Såm få det same valet som han, og Såm vel òg livet.

Såm dreg til Tjostarsønene og ber om hjelp, men dei avslår. I staden tilbyr dei han gods. Såm vil ikkje ta i mot. Han får aldri attende æra si. Ramnkjell derimot levde godt og døydde på sotteseng.

I soga kjem det fram at ære og ætt er noko av det viktigaste for dei gamle ”vikingane”. Ramnkjell drep Einar fordi han har lova at han skal gje banehogg til den som rir på Frøyfakse utan hans lov. Ramnkjell seier til Einar: ”Endå skulle eg ha bore over med deg denne gongen, sidan du vedgjekk så greitt, om eg ikkje hadde lova så dyrt”. Her hadde Ramnkjell mista æra si om han ikkje hadde halde løftet sitt. Etter drapet tilbyr Ramnkjell Torbjørn bøter, noko han aldri gjer elles: ”men du er ikkje ukjend med at eg ikkje bøter nokon mann med gods...”. Torbjørn får eit godt tilbod, men takkar likevel nei, han vil ha menn til å seie skilsdom. Her kjem æra inn igjen, saman med at ætta er det einaste vernet. [EN2] Skjer det noko, er det hos ætta ein får hjelp. Torbjørn vil ha blodhemn, noko som står sentralt i dei fleste ættesogene.

Torbjørn får Såm til å hjelpa seg. I begynninga av soga får ein høyra at Såm er ein mann som er vel kunnig i lova. Dette er ein form for frampeik, for Såm er den einaste som vil hjelpa Torbjørn. Av andre frampeik som bør nemnast, er at mørkeblå klede varslar drap: ”Han reid i mørkeblå klede, og hadde ei øks i handa”. Denne scenen finn stad rett før drapet på Einar. Det same varslar drapet på Øyvind: ”Det er ein stor mann til hest i mørkeblå klede, og eg tykkjer han liknar på Ramnkjell gòde...”.

Draumar har ein vesentleg plass i sogene. Vikingane trudde at draumane varsla noko som skulle skje, og følgde dei, slik som Hallfred gjer når han flyttar: ”Ei natt drøymde han at ein mann kom til han og sa: ”Her ligg du, Hallfred, uvarleg. Flytt bustaden din herifrå og vest til Lagarfljot”.

Forfattaren bryt med sogenes kjenneteikn når han brukar direkte personbeskriving: ”Ramnkjell var ein sjølvrådig og omsynslaus, men ein velseda mann”. Det vert brukt direkte personbeskriving andre stader og. Ein viktig ”sogeregel” vert og broten når forfattaren fortel personanes tankar: ”Einar ser at morgonen lid,. og tenkjer at Ramnkjell ikkje vil få vite det om han rid på hesten”.

Kvinnene i denne soga har ikkje mykje dei skulle ha sagt, bortsett frå vaskekona som egger Ramnkjell til hemn. At kvinner står bak og eggjar til strid, er noko som skjer [EN3] i fleire soger.

Forfattaren brukar ein ordknapp forteljarstil, t.d. når Einar vert drepen: ”... innpå Einar og hogg han banehogg”. Same ordknappleik vert brukt når Øystein vert drepen. Her vert ikkje sjølve drapet skildra, men når Såm kjem til for å hjelpa, er Øystein drepen: ”Øystein var fallen, og alle mennene hans”. Dette er eit kjenneteikn som går igjen i mange av sogene, på same måten som det går igjen at udramatiske hendingar kan beskrivast i minste detalj, som t.d. før drapet på Øystein. Då vert vegvalet til Øystein skildra i detalj.

I denne soga fins det fleire bibelallusjonar, noko som kan tyda på at teorien om at ein biskop har skrive ho, stemmar. Dei fleste skriftlærde på den tida var munkar og prestar, og det er ingenting som tyder på at det ikkje skulle vera det same med denne soga. Soga byrjar faktisk med ein bibelallusjon: ”Det var i dei dagar då Harald Hårfagre var konge...”. Dette er ein klar likskap til byrjinga på juleevangeliet. Blant dei andre bibelallusjonane er det tal som går igjen: ”Tolv merrar føljer han....”. Og når Einar har ridd på Frøyfakse, rullar han seg tolv gonger: ”Han velta seg rundt ei tolv gonger”. Tolv er jo talet på Jesu disiplar og på Israels stammar. Talet sju finnes også, eit tal som går igjen i Bibelen: ”...og då hadde eg fare utanlands i sju år og heilt til Miklagard”. Også Øyvind har vore i utlandet i sju år: ”Han hadde då vore utanlands i sju år”.

I byrjinga av soga får ein tid- og stadfesta ho: ”Det var i dei dagar Harald Hårfagre var konge...”. Gjennom heile soga blir stader namngjevne, men likevel er det mykje som talar i mot at ho er heilt sann, m.a. at det vert brukt tankereferat. Dessutan var det ikkje vanleg å ta opp ”små” sakar som drap på Alltinget. Fleire av personane som er nemnde, deriblant Tjostarsønene, er ikkje å finna i anna litteratur. At ei soge som har blitt overlevert munnleg i rundt 200 år, skal vera sann, er lite sannsynleg, særleg med tanke på at Snorres soger heller ikkje vert rekna som 100 % pålitelege.

Kor vidt det fins ein kristen bodskap i denne soga, kan diskuterast. Den norrøne mytologien står sterkt. [EN4] Ramnkjell er ein tilhenger av denne trua, og det er forståeleg, når ein ser kor mykje makt han har. Han har valt Frøy, fruktbarheitsguden til ”sin” gud, eit gunstig val når ein driv gard. At kristendommen har kome til landet, kjem i alle fall fram av bibelallusjonane, og med tanke på at Torkjel seier ja til å hjelpe Såm og Torbjørn utan nokon grunn (i alle fall ikkje som kjem fram i teksten), kan dette vitna om at Tjorstarsonene er kristne, og står fram som ein form for barmhjertige samaritanar. I tillegg drep dei Frøyfakse, hesten som høyrer tilFrøy, og brenn [EN5] ned gudshuset til Ramnkjell. Det står ingenting i soga om dei har kristne bakgrunnar for handlingane, men truleg har dei det. [EN6] Torkjel har vore i Miklagard og høyrt om Kvitekrist. Det at dei anbefalar Såm å drepa Ramnkjell, vert jo litt motseiande, men dei kristne i vikingtida hadde eit litt anna syn.[EN7] Dei syntes det var greitt å drepa heidningar (kor mange var det ikkje som drog til Jorsal og drap muslimar dei møtte på vegen med korset i eine handa og sverdet i andre?).

Når Ramnkjell høyrer om tapet av hesten og gudshuset, sluttar han å tru på gudane. Det står ingenting om at han vender seg til kristendommen, men det går betre med ham, noko som viser seg i slutten av soga.

Likevel, om ikkje alt som står i denne soga er sant, og sjølv om forfattaren truleg har dikta ein god del, har han likevel gitt oss eit innblikk i korleis det var å leva på Ramnkjell si tid. [EN8] Sjølv om ein ikkje er så interessert i litteratur, er dette ein god måte å tileigna seg kunnskap om ei svunnen tid.